 |
| Các nghĩa trang ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su lạnh mát nên đám trẻ thơ ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường đến đây tắm khi trời nóng giãy.
Những bộ xương khô bí ẩn ở các nghĩa trang cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao nhiêu bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu tiến thưởng và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết một số chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ trước đây phản hồi: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám con nhỏ Ông Tạ sau đó lượm được vài khẩu súng xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà lực lượng cải táng tìm thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng thích hợp là những ngôi chiêu mộ cộng đồng có những bộ xương khô và ngả quà này không chỉ xuất hiện ở đây mà có cả tại các tha ma của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa địa này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch trong khoảng những bãi nghĩa trang trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là phố đi bộ Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc phường 3, 8, Q.11, TP.HCM), Mini Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và nhà thờ Lê Thị Riêng bây giờ).
Thậm chí khi bãi nghĩa địa mà nay là chợ Phạm Văn Nhì (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được một số hội đoàn tín ngưỡng chỉnh trang thành các khu nghĩa trang của hội đoàn bản thân, người ta cũng thấy có hố chôn đa dạng bộ xương khô như vậy trong một khu vực.
Chắc chắn đây ko phải là những bộ xương bỗng dưng vốn nằm tản mạn trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực từ tuyến đường Nguyễn Thị Minh Khai bây giờ lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không khách hàng nào chôn người thân trong những hố chôn tập thể.
Càng không hề chiêu tập đồng đội "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loàn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám - Điện Biên Phủ - Ba Bốn tuần Nhì hiện thời (khi đào móng xây dựng lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, quân nhân công binh Đại Hàn đã nhận thấy hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người cáng đáng bốc 7.000 ngôi tuyển mộ ở phố đi bộ Phạm Văn Nhị, Q.Tân Bình hiện giờ), xương chôn dưới đất một số chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô với tốc độ cao và ngả quà.
 |
| Ở dọc đường Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là nghĩa địa Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài tuyến phố Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám sáng 11-11. Các con phố Bắc Hải vốn là một phần con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Lòng đường bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền khô trên phố Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần đến Bà Quẹo, song song với Cách thức Mạng 04 tuần Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí hiểm ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây đắp trong nhì năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc huyện Tân Bình và thị xã 10, dọc theo Cách thức Mạng Tháng Tám bây chừ). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp đánh chiếm năm 1859) nhằm thực hiện chủ trương "tiến công và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 post bài thơ Qua Chí Hòa hoài cũ kĩ của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Tiện bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng nề thân sống thác - Quyên sinh không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Thương hải tang điền buồn thay nỗi đất nước!
Với bài thơ, tác giả đã xác định thi hài của những binh sĩ Việt vô danh trong cuộc chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn cộng đồng ("đống xương vô định") ngay tại khu vực bản thân hi sinh.
Điều này trùng lặp với nội dung lá thư của một người lính Pháp gửi về cho gia đình mình khi khói lửa trận chiến vừa tan: "Tử thi những người bộ đội An Nam mà con không thể nào không chắc chắn gan dạ hơn đội quân tiến công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và cực kỳ to đùng này, dưới các hào nước loanh quanh đồn...".
Lâu nay, các nhà phân tích thường chỉ nói toàn bộ khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn chống lại lại cuộc xâm lược của người Pháp những năm 1859-1861. ví dụ nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn các con phố Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mệnh Bốn tuần Tám) làm trục trung tâm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, đến năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh giấc Gia Định.
Ranh giới các làng xưa không chi tiết. Các con phố sá lúc ấy gần như chỉ là những tuyến phố mòn mà ngay sau đó người Pháp đã đổi mới hoàn toàn nên các quan niệm về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được phụ thuộc những kênh rạch trên bản đồ trận chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp diễn đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên phố Bắc Hải, cắt ngang các con phố Bí quyết Mạng Tháng Tám bây chừ. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh biến thành hào nước tự nhiên cản đà tấn công của địch thủ (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao phủ Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi trong khoảng trước 1975, đến nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc khiến hào tự nhiên. Con rạch này qua con đường Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền vẫn còn con rạch này. Học sinh chúng tôi lúc đó khi hớt tóc tiết thường lội qua con rạch để ra con đường Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Cách Mạng Tháng Tám ở khoảng tuyến đường Trương Công Định hiện nay, hiện ra cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Từ đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba các con phố Lý Thường Kiệt - Bắc Hải hiện nay.
Các nghĩa địa tậu thấy những mồ chôn số đông với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, xung quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá phổ biến nghĩa trang như nghĩa trang Đất Thánh (nay vẫn còn trên phố Bành Văn Trân), nghĩa địa Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên phố Cách thức Mạng Tháng Tám, nay đã giải tỏa), nghĩa trang quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Hiền lành. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Nhân từ nằm đối diện trước 1975, học sinh chúng tôi nhiều lúc qua đây chơi, thấy vài mộ ghi mất năm 1861, năm Pháp tấn công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với quan niệm của nhiều phần nhà phân tích xác bình ổn dáng cũng như quy mô của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong phiên bản đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham dự trận chiến đại đồn.
 |
| Bản đồ địa điểm đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan nhập cuộc tiến công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Bạn dạng đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang tuyến phố Cách thức Mạng 04 tuần Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc bây giờ (lúc ấy còn dài đến gần Bà Quẹo). Những nơi công cộng văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái đường Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm che đậy tự nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, chuỗi hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái chiếm thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Tham khảo thêm: váy ngủ hoạt hình
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét