 |
| Trục đường Bí quyết Mạng Bốn tuần Tám sáng 11-11, đoạn gần ngã ba Ông Tạ hướng về ngã tư Bảy Nhân từ. Đây là con đường Thiên Lý thời nhà Nguyễn và là trục dọc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Kỳ 1: Thử dựng lại đại đồn Chí Hòa từ... nghĩa địa cũ
Bản đồ quân sự mà trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên tổng hành dinh tướng Charner (chỉ đạo đội ngũ thủy quân lục chiến đánh đại đồn Chí Hòa) vẽ là hình ảnh rõ nhất về đại đồn Chí Hòa.
Đại đồn lớn tới mức trong Lịch sử cuộc viễn chinh Nam kỳ năm 1861, Léopold Pallu gọi đó là thành (citadelle).
Đại đồn Chí Hòa lớn gấp 15 lần thành Gia Định
Thành Gia Định bị thất thủ năm 1859 vuông vức, mỗi cạnh khoảng 450m, tổng diện tích khoảng hơn 0,2km2 (hơn 20 ha).
Cụm đồn lũy Chí Hòa chỉ tính riêng khu vực chính (đại đồn) đã gần 3km2 (300 ha).
Những đồn lũy trước tiên của đại đồn được xây dựng ngay sau khi thành Gia Định thất thủ ngày 14-2-1859. Theo Monographie de la province de Gia Đinh (chuyên khảo về thức giấc Gia Định - 1902), thượng thư bộ Hộ Tôn Thất Hiệp đã sai lính đắp đồn Tiền trên đường Thiên Lý (nay là Phương pháp Mạng Tháng Tám) đi Tây Ninh. Đồn Hữu (phải) và đồn Tả (trái) nhì bên.
Lúc này quân Pháp đang ở khu vực trọng tâm Sài Gòn.
Hai bên đã từng đụng độ nhau. Hai bốn tuần sau khi thất thủ Gia Định, 6g sáng 10-4-1859, một nhóm quân Việt trong khoảng đồn Tiền đi Mini Lớn đã bất thần đụng một tiểu đội Pháp. Nhì bên dàn quân và nổ súng vào nhau. Cả nhì bên đều có người chết.
Một năm sau, 16-4-1860, Pháp đánh chiếm giữ khu vực chùa Cây Mai (góc Nguyễn Thị Nhỏ tuổi - Hồng Bàng hiện nay) và chùa Kiểng Phước (theo học giả Vương Hồng Sển và nhà văn Sơn Nam, nằm góc Lý Thường Kiệt - Nguyễn Chí Thanh, có thể ở khu vực Trường ĐH Y dược TP.HCM hiện giờ) mà quân nhân Việt lúc ấy đang đóng quân.
Người Pháp công ty tấn công chiếm tiếp đồn Tiền nhưng gặp gỡ sự chống trả khỏe mạnh của quân dân đại đồn nên đã tổn thất nặng, phải co cụm đi về.
 |
| Quân nhân Pháp (trái), Việt (giữa) và Tây Ban Nha (phải) trong trú đóng khu vực đại đồn Chí Hòa và bao quanh đồn - Ảnh tư liệu |
Triều đình Huế cử Nguyễn Tri Phương vào Nam với chức kinh lược đại thần để yếu tố khiển mọi việc. Ông đã sửa chữa, xây đắp vững bền, quy mô hơn phòng tuyến đồn lũy, sinh ra rõ nét đại đồn Chí Hòa.
Theo phiên bản đồ của Léopold Pallu, đại đồn có hình thang dài, đáy lớn lõm ở giữa (theo hình thế một con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc - con rạch này giờ không còn), cắt qua Bí quyết Mạng 04 tuần Tám hiện nay ở con đường Bắc Hải. Đáy nhỏ nhắn nằm khoảng khu vực trục đường Trương Công Định, Bàu Cát (Tân Bình).
Đại đồn nằm dài theo tuyến đường Thiên Lý (nay là Bí quyết Mạng 04 tuần Tám - trên phiên bản đồ bây chừ chiều dài này khoảng gần 3km). Phiên bản đồ vẽ rất rõ đồn gồm năm khu vực gián đoạn nhau theo chiều ngang này; mỗi khu vực như một thành lũy cá biệt, tương hỗ bằng những cánh cổng lớn cam đoan như cổng thành.
Có lẽ kiến tạo này để phòng khi khu vực nào thất thủ, quân đồn trú có thể rút sang khu vực khác và thực tiễn đã xảy ra như vậy khi Pháp tiến công đại đồn sau này.
Riêng khu vực cuối cùng có thêm một tường bao bên trong và nhị đồn lớn bên ngoài, theo bạn dạng đồ bây giờ một ở khoảng ngã tư Bảy Hiền lành và một ngay cạnh vòng xoay Lăng Phụ thân Cả. Bản đồ ghi fort des Mandarins (đồn lãnh đạo).
Đầm Sen gần đại đồn được sử dụng triệt để che chắn cạnh dài phía nam đại đồn. Và thực tiễn, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công, họ đã phải đánh vòng qua khu đầm này.
 |
| Đại đồn Chí Hòa (màu cam - khu vực chỉ đạo nằm gần Bà Quẹo - phía bắc đại đồn) và hệ thống đồn lũy xung quanh (đỏ). Giữa các đồn phía nam có thêm nhì lũy dọc và ngang mà bạn dạng đồ ghi là phòng tuyến mới (nouvelle ligne). Phiên bản đồ này vẽ thiếu đồn Tây Thới giữa đồn Thuận Kiều và Rạch Tra. Các điểm màu tiến thưởng là "phòng tuyến chùa" của liên quân Pháp - Tây Ban Nha. Màu hồng là thành Gia Định thất thủ năm 1859 - Bạn dạng đồ tiến quân của Léopold Pallu - Đồ họa: Trị Thiên |
 |
| Địa điểm đại đồn Chí Hòa trên bản đồ Sài Gòn và vùng phụ cận 1892. Lúc này con rạch tự nhiên tạo nên góc lõm của đại đồn vẫn còn. Bên hông đại đồn là Đầm Sen. Khi tiến công đại đồn, liên quân Pháp - Tây Ban Nha phải đánh vòng qua đây - Ảnh tư liệu - Đồ họa Trị Thiên |
 |
| Vị trí đại đồn Chí Hòa trên bản đồ hiện nay - Đồ họa: Trị Thiên |
13 đồn lũy rầm rịt vòng quanh đại đồn và áp sát Sài Gòn - Chi nhánh Lớn
Thật ra, không chỉ co cụm trong khu vực 3km2 đại đồn, tướng Nguyễn Tri Phương còn cho xây dựng thêm hàng loạt đồn lũy mới bảo kê đại đồn trong khoảng vòng ngoài với phạm vi giữ vững rất rộng, hàng trăm km2.
Cụ thể, thay cho đồn Cây Mai và đồn Kiểng Phước bị mất, kế bên đồn Hữu rất lớn cách đồn Cây Mai (đã bị Pháp chiếm hữu) gần 2km, ông cho xây dựng bốn đồn khác hầu hết áp sát nhì đồn cũ, có đồn chỉ cách thức 400, 500m. Nhị chiến lũy dài khoảng 5km nối các đồn với nhau để bảo vệ nhau cùng với kiểm soát an ninh từ xa cạnh phía nam dài 3km.
Mặt bắc đồn cũng có bốn đồn nằm cạnh các con rạch: một đồn nằm ở khu vực cầu Lê Văn Sỹ bây giờ, nhị đồn hai bên cầu Kiệu - ba đồn này cách thức thành Gia Định thất thủ khoảng 3km. Một đồn khác rất lớn bạn dạng đồ quân sự của Léopold Pallu ghi fort Annammite (đồn An Nam) nằm giữa rạch Vàm Thuật và cầu kinh Thanh Đa - chúng tôi ước đoán ở khúc nối rạch Lăng và rạch Cầu Sơn, khoảng các con phố Nguyễn Xí (Bình Thạnh) hiện nay. Đồn này án ngữ đoạn đường quan trọng đi Biên Hòa, nối với lực lượng quân Việt ở thành Biên Hòa chưa bị chiếm giữ lúc đó.
Nhị đồn khác, một nằm sát khu vực chỉ đạo của bộ phận chỉ đạo đại đồn (Nguyễn Tri Phương, Tôn Thất Hiệp, Phạm Thế Hiển - bạn dạng đồ ghi là des Mandarins), nay là khoảng ngã tư Bảy Hiền hậu và một nằm gần khu vực vòng xoay Lăng Thân phụ Cả bây giờ.
 |
| Khu vực ngã tư Bảy Hiền khô về hướng Bà Quẹo hiện nay. Đây là khu vực trung tâm chỉ đạo đại đồn Chí Hòa xưa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vòng xoay Lăng Thân phụ Cả sáng 11-11. Khu vực này xưa cũng có đồn cạnh bên khu lăng mộ này để kiểm soát quân Pháp trong khoảng hướng Nam Kỳ Khởi Nghĩa và bảo kê đồn lãnh đạo ở ngã tư Bảy Thánh thiện - Ảnh: M.C. |
Phía sau đại đồn, về hướng bắc cũng có ba đồn lớn: Thuận Kiều (ở Tân Thới Nhứt, Q.12 hiện thời) và Tây Thới (phố Tân Thới Nhị, Hóc Môn), Rạch Tra (nằm giữa địa Hóc Môn - Củ Chi) nhằm cung cấp đại đồn cũng như rút quân về phía Tây Ninh khi cần thiết.
Theo nhà văn Phan È cổ Chúc, một vị tướng Pháp lúc đó khen ngợi: "Thấy nguyên lý dụng binh của Nguyễn Tri Phương, người ta phải tin rằng vị nguyên soái nhân vật của nước Nam đã biết phương lược xây đắp lối pháo đài tạm bợ thời như Totleben ở Sébastopol, Denfert Rochereau ở Belfort, Osman Pacha trong trận Plevna".
Quân Pháp kiếm được xét: "Thành lũy của Nguyễn Tri Phương dựng mau như nấm mọc, hễ chỗ nào có lối đi là có ngay chiến lũy cản trở".
Có ý kiến nghĩ rằng sau khi mất thành Gia Định năm 1859, nhà Nguyễn chủ trương "thủ để hòa", nhưng chắc chắn hàng ngũ quân dân Việt khu vực đại đồn Chí Hòa không chỉ thủ mà thực tiễn đã có lúc tấn công khốc liệt hàng ngũ quân Pháp đang chiếm hữu đóng khu vực bên ngoài thành Gia Định và dọc kinh Bến Nghé.
Cụ thể, theo nhà văn Phan È Chúc, "sau khi phong toả được quân Pháp, Nguyễn Tri Phương cho quân liều chết dưới mưa đạn để hãm đồn Cây Mai. Trong đêm 3 và 4-7-1860, 3.000 quân của ông đã anh dũng chiếm được một đồn lũy do đại úy người Tây Ban Nha Fernandez lãnh đạo với 100 lính Tây Ban Nha và 60 lính Pháp. Trong tháng 11 cùng năm, quân Pháp lại tiến công khốc liệt các pháo đài ở Gia Định nhưng quân nhà Nguyễn đã tiến công lui được kẻ địch làm quân Pháp bị thiệt thòi... (Nguyễn Tri Phương - Nxb Văn Hóa Thông Tin).
Cũng trong khoảng khu vực đại đồn, các hàng ngũ dân quân Việt đã đa dạng lần đột nhiên nhập tận nơi quân Pháp trú đóng, như chiều 7-12-1860 nhóm này đã mai phục giết thịt chết đại úy thủy quân lục chiến Barbé khi viên sĩ quan này trong khoảng chùa Khải Tường (Trường THPT Lê Quý Đôn, Q.3 hiện nay - các con phố Lê Quý Đôn bên hông Trường THPT Lê Quý Đôn trước 1955, chính quyền Pháp đặt tên là đường Barbé) tới đền Hiển Trung (nay thuộc khu vực Bộ Công an trên phố Nguyễn Trãi, Q.1).
Léopold Pallu viết: "Chiều hôm đó, đại úy thủy quân Barbé cưỡi ngựa đi tuần tra như thường lệ. Số đông sát nhân rình rập trong một bụi cây... Ông bị đột nhiên kích bằng giáo té ngay xuống ngựa. Bè bạn An Nam liền cắt đầu, bò qua các bụi rậm và cỏ cao trở về giới tuyến cũ của thành Kỳ Hòa (tên người Pháp gọi đại đồn Chí Hòa). Sáng hôm sau, người ta thấy phần thân thể còn lại (của Barbé) bị bỏ bên vệ các con phố...".
Quân dân Việt ở toàn cục khu vực đồn lũy Chí Hòa cuối năm 1860, theo các tư liệu của người Pháp có khoảng 21.000 quân chính quy và 10.000 quân dân dũng (vốn làm ở đồn điền nên còn gọi là lính đồn điền, "mến nghĩa làm quân tuyển mộ"). Hình như đó, quân Pháp - Tây Ban Nha lúc cao điểm chỉ có khoảng 800 quân, bị vây chặt tới nỗi sáu, bảy bốn tuần liền không thu được thông tin gì từ phía Pháp.
Ngươc lại, có lẽ quân dân nhà Nguyễn cũng không nắm hết thực lực địch nên chưa quyết định tổng tấn công tái choán thành Gia Định.
"Một thời cơ phóng thích đất nước đã bị bỏ dở" - gần như các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa của chúng ta đã thốt lên tiếc nuối rẻ về quá trình này tương tự.
Đón đọc kỳ 3: Quân Việt ở đại đồn Chí Hòa gan góc hơn quân Tây, khinh thường cái chết và "hình ảnh kỳ lạ" mà quân nhân Pháp - Tây Ban Nha chứng kiến khi tấn công đại đồn Chí Hòa?
Xem thêm: váy ngủ satin
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét